Wszystko, co chcielibyście wiedzieć o kreskach, ale nie mieliście kogo zapytać

Dziś chciałabym Was nieco wprowadzić w świat kresek w języku polskim. Minus, dywiz, łącznik, myślnik, pauza, półpauza – co jest czym i jak tego używać?

Przypomnijmy szybko: mamy dywiz, czyli inaczej łącznik (-), myślnik, który może być reprezentowany przez pauzę (—) albo półpauzę (–), oraz minus (−). Pisałam już, jak uzyskać te znaki, teraz czas się dowiedzieć, kiedy który należy stosować. Skupiłam się na najczęstszych możliwych użyciach, jeśli jednak ktoś potrzebuje bardziej szczegółowej wiedzy – odsyłam do słowników i do „Edycji tekstów” Adama Wolańskiego. Tekst powstał na podstawie wytycznych zawartych właśnie w tej książce. To must-have w biblioteczce korektora!

 

Spis treści

 

 

 

Minus

Liczby ujemne

Wymagana kreska: minus (−) bez spacji dookoła.
Przykład: −5.

 

Odejmowanie

Wymagana kreska: minus (−) obustronnie otoczony spacjami.
Przykład: 10 − 8 = 2.

 

Dywiz, czyli łącznik

 

Nazwiska dwuczłonowe

Wymagana kreska: dywiz/łącznik (-) bez spacji dookoła.
Przykład: Ewa Szelburg-Zarembina, Maria Curie-Skłodowska.

Uwaga: Wyjątkami są Andrzej Frycz Modrzewski i Mikołaj Sęp Szarzyński, a także połączenia nazwisk z przydomkami podhalańskimi, np. Sebastian Karpiel Bułecka.

 

Przymiotniki złożone równorzędne

Wymagana kreska: dywiz/łącznik (-) bez spacji dookoła.
Przykład: flaga biało-czerwona, słownik polsko-angielski, sprawy damsko-męskie.

Uwaga: Istnieją jeszcze przymiotniki złożone nierównorzędne, w których jeden człon jest określany przez drugi, np. ciemnoczerwone usta, wyznanie rzymskokatolickie (dotyczące rzymskiego katolicyzmu, a nie czegoś, co jest rzymskie i katolickie jednocześnie).
Uwaga nr 2: Przymiotniki złożone (zarówno równorzędne, jak i nierównorzędne) mogą mieć więcej niż dwa człony, np. flaga czarno-czerwono-żółta (flaga Niemiec), kolor szaroniebieskosrebrzysty (srebrzysty z odcieniem szaroniebieskim).

 

Zestawienia rzeczownikowe równorzędne

Wymagana kreska: dywiz/łącznik (-) bez spacji dookoła.
Przykład: fryzjerka-kosmetyczka (kobieta, która jest fryzjerką i kosmetyczką jednocześnie).

Uwaga: W zestawieniach rzeczownikowych nierównorzędnych człony oddzielamy tylko spacją, np. lekarz pediatra (lekarz, który zrobił specjalizację z pediatrii).
Wyjątkiem jest sytuacja, gdy zmienimy kolejność członów w takim zestawieniu – wtedy stosujemy dywiz/łącznik, np. cud-dieta (zamiast: dieta cud).

 

Nazwy miejscowości i regionów

Wymagana kreska: dywiz/łącznik (-) bez spacji dookoła.
Przykład: Bielsko-Biała, Skarżysko-Kamienna, Warszawa-Mokotów, Kraków-Łagiewniki.

 

Przedrostki z nazwami własnymi (pisanymi wielką literą)

Wymagana kreska: dywiz/łącznik (-) bez spacji dookoła.
Przykład: pseudo-Polak, niby-Chińczyk, dramat nie-Szekspirowski (czyli nienapisany przez Szekspira, bo dramat nieszekspirowski oznaczałby np. dramat niedotyczący Szekspira).

 

Wyrażenia ze wspólnym członem

Wymagana kreska: dywiz/łącznik (-) ze spacją tylko po pierwszym członie.
Przykład: ryby słono- i słodkowodne, dwudziesto- i dwudziestopięcioletnie dziewczyny (ale: 20- i 25-letnie), polsko- i anglojęzyczni koledzy.

 

Skróty i skrótowce

Wymagana kreska: dywiz/łącznik (-) bez spacji dookoła.
Przykład: z-ca (zastępca), s-ka (spółka), ZUS-u, SMS-owy.

 

Zapisy liczbowo-słowne

Wymagana kreska: dywiz/łącznik (-) bez spacji dookoła.
Przykład: 300-stronicowa książka, XVIII-wieczny kościół, banknot 50-złotowy.

 

Kod pocztowy, numer telefonu lub faksu

Wymagana kreska: dywiz/łącznik (-) bez spacji dookoła.
Przykład: 32-020 Wieliczka, tel. 123-908-645.

Uwaga: W numerze telefonu spokojnie można opuścić dywiz i zamiast niego używać po prostu spacji. Jak doradza Adam Wolański w „Edycji tekstów”: „Numery telefonów zapisuje się, dzieląc numer na grupy […]. Poszczególne grupy oddziela się odstępem, rzadziej dywizem […]”.

 

Zróżnicowanie formy damskiej i męskiej

Wymagana kreska: dywiz/łącznik (-) bez spacji dookoła.
Przykład: zamieszkały(-ła) w…, urodzony(-na) dnia…

Uwaga: Gdy nie są potrzebne żadne wymiany głoskowe i do wyrazu wystarczy dołączyć cząstkę, by zróżnicować znaczenie – pomijamy łącznik, np. pan(i), otrzymał(a), był(a)by.
Uwaga nr 2: Cząstkę różnicującą zawsze umieszczamy w nawiasie. Nie możemy w tym celu posłużyć się ukośnikiem, np. uzyskał/-a.

 

Podział wyrazu

Wymagana kreska: dywiz/łącznik (-) bez spacji dookoła.
Przykład:
mój najlep-
szy przyjaciel

Uwaga: Gdy przenosimy wyrażenie złożone przynajmniej z dwóch członów połączonych kreską, musimy tę kreskę (nie zawsze jest to dywiz) zamieścić nie tylko na końcu danego wiersza, lecz także na początku kolejnego, np.

granica polsko-
-niemiecka

Maria Curie-
-Skłodowska

trasa Warszawa–
–Kraków–Oświęcim

 

Myślnik (pauza albo półpauza)

 

Zakresy od… do…

Wymagana kreska: dywiz/łącznik (-) bez spacji dookoła, półpauza (–) ze spacjami dookoła albo półpauza (–) bez spacji dookoła*.
Przykład: 23–26 maja, strony 198–214, dwie–trzy osoby, pięć–dziesięć procent taniej.

* Należy wybrać jeden zapis i trzymać się go konsekwentnie w danym tekście. Ja w takich przypadkach zawsze stosuję półpauzę bez spacji dookoła, tak też podaję w przykładach.

 

Dialogi oraz wypowiedzi w wywiadach

Wymagana kreska: myślnik*, czyli pauza (—) lub półpauza (–), ze spacjami dookoła**.
Przykład:
– Ależ piękna pogoda – powiedziała Kasia. – Poszłabym na spacer.

* Gdy mowa jest o myślniku, należy wybrać konkretną kreskę (pauzę lub półpauzę) i konsekwentnie ją stosować w całym tekście. Dotyczy to nie tylko tej sytuacji. Ja zawsze używam półpauzy (–).
** Wyjątkowo pomijamy spację przed kreską, która rozpoczyna wiersz. Po kresce rozpoczynającej wiersz wstawiamy spację twardą.

 

Wyliczenia

Wymagana kreska: myślnik, czyli pauza (—) lub półpauza (–), ze spacją (twardą) tylko po kresce.
Przykład:
– pierwszy składnik,
– drugi składnik
– i trzeci składnik wyliczenia.

 

Wtrącenia, wydzielenia etc.

Wymagana kreska: myślnik, czyli pauza (—) lub półpauza (–), ze spacjami dookoła.
Przykład: To było – jeśli dobrze pamiętam – trzy dni temu. On był przystojny, ona – zaradna.

Więcej przykładów użycia na stronie sjp.pwn.pl w sekcji poświęconej myślnikowi.

 

Źródło/autor cytatu, motta

Wymagana kreska: myślnik, czyli pauza (—) lub półpauza (–), ze spacją tylko po kresce.
Przykład:

Ale wie pani, co jest w tym fachu najważniejsze? Żeby wiedzieć, kiedy się nie wie. Żeby przemóc zadufanie i znaleźć w sobie cierpliwość do sprawdzania detali znaczeń.

Jan Gondowicz

 

Relacje czasowe, przestrzenne, osobowe etc.

Wymagana kreska: myślnik*, czyli pauza (—) lub półpauza (–), ze spacjami dookoła albo bez spacji dookoła**.
Przykład: okres wrzesień–grudzień, 1 stycznia–6 lutego (tutaj wolę: 1 stycznia – 6 lutego), rajd Paryż–Dakar, mecz Polska–Anglia, pociąg Warszawa–Bielsko-Biała, pakt Ribbentrop–Mołotow.

* Gdy mowa jest o myślniku, należy wybrać konkretną kreskę (pauzę lub półpauzę) i konsekwentnie ją stosować w całym tekście. Dotyczy to nie tylko tej sytuacji. Ja zawsze używam półpauzy (–).
** Należy wybrać jeden zapis i trzymać się go konsekwentnie w danym tekście. Ja w takich przypadkach zawsze stosuję półpauzę (zwykle bez spacji dookoła), tak też podaję w przykładach.

 

Nazwy i terminy utworzone od min. dwóch nazwisk

Wymagana kreska: myślnik, czyli pauza (—) lub półpauza (–), bez spacji.
Przykład: choroba Heinego–Medina, prawo Beera–Lamberta–Bouguera.

 

Mimo że to wszystko wygląda nieco skomplikowanie, tak naprawdę wystarczy ograniczyć się do dwóch kresek: dywizu/łącznika (-), który bez problemu da się uzyskać z klawiatury, oraz do półpauzy (–). Pauzę (—) obecnie stosuje się bardzo rzadko, dlatego na użytek prywatny można… zapomnieć o jej istnieniu. A co do minusa: świat się nie zawali, gdy zastąpimy go półpauzą!

Ula Łupińska

Dzięki za przeczytanie tekstu! Jeśli Ci się podobał, udostępnij go na Facebooku :) I czekam na Twój komentarz pod tekstem!