#Miniporadnia językowa – problemy interpunkcyjne

24 września w Stanach Zjednoczonych obchodzi się Narodowy Dzień Interpunkcji. Mam nadzieję, że i w Polsce doczekamy takiego święta, a tymczasem zapraszam Was do kolejnego tekstu z cyklu #miniporadnia! Dziś – z okazji amerykańskiego święta – skupimy się na kwestiach interpunkcyjnych, o które pytaliście.

PS Gdy czytacie ten tekst, prawdopodobnie przebywam właśnie w Gdańsku na konferencji Blog Forum Gdańsk, gdzie biorę udział w panelu dyskusyjnym pt. Twórcy internetowi edukują. Transmisję możecie oglądać na żywo w internecie! Mój panel odbędzie się w sobotę 24.09 w godz. 11:05–11:55.

 

Jakie sprawy dziś wyjaśniam?

 


 

PRZECINEK PRZED TYLKO?

Iwona pyta:

jak w zdaniu „robimy to, co X tylko dużo szybciej” zapisać wyrażenie „tylko” – z przecinkiem przed nim czy bez?

Ula odpowiada:

Gdy tylko występuje w zdaniu w znaczeniu ale, lecz czy jednak – oczywiście stawiamy przed nim przecinek. Czyli tutaj również.

 

Przy okazji wspomnę o wyrażeniach typu nie X, tylko Y („Poproszę nie kawę, tylko herbatę”). W nich tylko również oznacza ale, lecz czy jednak – i każdego z tych słów możemy użyć zamiast tylko, tj.:

  • nie X, ale Y,
  • nie X, lecz Y,
  • nie X, jednak Y.

Błędem natomiast jest napisanie nie X, a Y – w takim przypadku nie możemy użyć spójnika a!!!

 


 

JAK ZAPISAĆ W TEKŚCIE ODNOŚNIK DO PRZYPISU?

Renata pyta:

Mam problem z poprawnym zapisem przypisów. Czy zapis typu, cytat, cudzysłów, numer przypisu i kropka na końcu zdania jest prawidłowy?

Ula odpowiada:

Taki zapis może być prawidłowy, ale w tym momencie nie mogę udzielić Ci konkretnej odpowiedzi, ponieważ dużo zależy tu jeszcze od tego, który element chcesz objaśnić. Przyjrzyjmy się więc możliwym umiejscowieniom odsyłacza w tekście.

 

I. Przypis do całego zdania

Jeśli przypis odnosi się do całego zdania (lub dłuższego fragmentu tekstu), odsyłacz umieszczamy przed kropką albo po wykrzykniku, po pytajniku bądź po wielokropku (bez spacji przed odsyłaczem):

  • To jest zdanie twierdzące, w którym odsyłacz do przypisu umieszczamy przed kropką1.
  • W którym miejscu umieszczamy odsyłacz w zdaniu twierdzącym?2
  • W zdaniu wykrzyknikowym odsyłacz umieszczamy po wykrzykniku!3
  • W zdaniu z wielokropkiem odsyłacz również znajduje się na samiuśkim końcu…4

 

II. Przypis do danego słowa w zdaniu

Jeśli w zdaniu chcemy wyjaśnić konkretne słowo (lub związek wyrazowy), odsyłacz umieszczamy bezpośrednio (bez spacji) po tym słowie, a przed następującym po nim znakiem interpunkcyjnym:

  • To jest zdanie1, w którym chcemy wyjaśnić słowo zdanie.
  • W tym zdaniu natomiast wyjaśniamy ostatnie znajdujące się w nim słowo2.
  • Czy zechcesz mi wyjaśnić to słowo3?
  • W przypisie znajdziesz wyjaśnienie tego słowa4!
  • Chyba już wiesz, gdzie umieścić odnośnik do słowa5

 

Uwaga!

Jeśli wyjaśnianym słowem w zdaniu jest zakończony kropką inicjał albo skrót, wyjątkowo odnośnik umieszczamy po tej kropce (ponieważ jest ona nieodłączną częścią inicjału albo skrótu, a nie znakiem kończącym zdanie), tj.:

  • W tym zdaniu wyjaśniam m.in.1 umiejscowienie odnośnika wyjaśniającego inicjały, takie jak np. J.F.K.2 itp.3 W takim zdaniu nie powtarza się po odnośniku kropki, która miałaby zamknąć to zdanie. Ale rozumiecie, że normalnie możemy postawić wykrzyknik etc.4?

 

III. Przypis do słowa lub zdania znajdującego się w cudzysłowie bądź nawiasie

Jeśli chcemy wyjaśnić tylko jedno słowo – odnośnik nadal musi się do niego „przytulić1”, a cudzysłów bądź nawias będzie to słowo (bądź ten związek wyrazowy2) otaczać (albo „obejmować3”). (Oczywiście zasada ta dotyczy też wyżej wspomnianych wyjątków itd.4).

Co innego, gdy chcemy wyjaśnić całe wyrażenie zawarte w nawiasie lub cudzysłowie (a nie tylko jedno słowo)1. Wtedy oczywiście nawias bądź cudzysłów traktujemy jako „część wyjaśnianą”2, więc odnośnik do przypisu pojawia się po nawiasie bądź cudzysłowie zamykającym (mam nadzieję, że to w miarę jasne)3.

 

A wracając do pytania: podana przez Ciebie kolejność (cytat, cudzysłów, numer przypisu, kropka) sprawdziłaby się wtedy, gdybyś w przypisie chciała odnieść się do całego cytatu (np. podać jego autora), a nie tylko do pojedynczego słowa w cytacie.

  • „To jest bardzo interesujący cytat”1.
  • „W tym cytacie jest niezrozumiałe słowo2”.

 

Więcej na temat przypisów w „Edycji tekstów” Adama Wolańskiego (rozdział 12).

 


 

KIEDY PRZECINEK PRZED ŻE? (CHYBA ŻE, MIMO ŻE…)

Pikachu pyta:

Jak to jest z „że”, innym słowem przed nim i stawianiem przecinka? Chciałabym napisać w zdaniu złożonym (np. „chyba że”), gdzie powinnam postawić przecinek? Odnieść się do całości i, jak w wypadku „mimo że”, postawić przecinek przed całością? Czy może stawiać go zawsze przed samym „że”?

Ula odpowiada:

W szkole uczy się nas, że przed że zawsze stawiamy przecinek. Nie jest to prawda – to duże uproszczenie. Przecinek bezpośrednio przed że stawiamy wtedy, gdy to że samodzielnie wprowadza nowe zdanie podrzędne. Samodzielnie, tj. jeśli nie jest częścią spójnika złożonego. A jakie mamy spójniki złożone zawierające że? Są to m.in.:

  • chyba że*,
  • dlatego że*,
  • jako że,
  • mimo że,
  • pod warunkiem że*,
  • pomimo że,
  • szczególnie że*,
  • tyle że*,
  • tylko że*,
  • tym bardziej że*,
  • zwłaszcza że.

I w przypadku spójników złożonych przecinek stawiamy przed całością spójnika, a nie bezpośrednio przed że! Błędem jest napisanie np. mimo, że czy zwłaszcza, że.

 

Dlaczego przy niektórych spójnikach dodałam gwiazdkę? Ano dlatego, że (!) czasami jednak możemy postawić w nich przecinek przed że – zależy to albo od tego, na co chcemy położyć akcent w zdaniu, albo od budowy zdania.

Spójrzcie na te dwa zdania i przeczytajcie je na dwa sposoby (zróbcie małą przerwę w miejscu przecinka):

  1. Lubię koty, dlatego że są milsze od psów.
  2. Lubię koty dlatego, że są milsze od psów.

Jedno i drugie zdanie oznacza to samo, ale każde na co innego kładzie akcent. Różnice są subtelne. Aby Wam to rozjaśnić, trochę zmodyfikuję te zdania:

  1. Lubię koty, ponieważ są milsze od psów.
  2. Lubię koty z tego powodu, że są milsze od psów.

Czujecie to?

 

A teraz popatrzmy na to, jak budowa zdania może wpływać na interpunkcję.

  1. Ona powiedziała mi chyba, że to zrobi.
  2. Ona tego nie zrobi, chyba że się przesłyszałam.

W pierwszym zdaniu nie mamy do czynienia ze spójnikiem złożonym, dlatego przecinek może stać przed że. Równie dobrze to chyba możemy przestawić w inne miejsce, a zdanie zachowa sens, np.:

  1. Ona chyba powiedziała mi, że to zrobi.

W drugim zdaniu oczywiście nie jesteśmy w stanie rozdzielić chyba od że, bo to spójnik złożony, więc przecinek stawiamy przez całym chyba że.

 

Podsumowując: dużo zależy od kontekstu. Jeśli jednak używamy spójnika złożonego zawierającego że, przecinek zawsze stawiamy przed całym spójnikiem (a nie przed samym że).

 


 

Na koniec mam ważne ogłoszenie!

Aby pomóc Wam w zdobywaniu wiedzy z języka polskiego, na Facebooku założyłam specjalną grupę o nazwie O języku polskim po polsku, w której możemy dyskutować o poprawności językowej.

Do udzielania się w grupie zachęcam Was wszystkich – zwłaszcza korektorów, redaktorów, copywriterów, tłumaczy. Liczę na to, że będziecie tam sobie wzajemnie pomagać i rozwiązywać nurtujące Was problemy. Ja jestem tylko jedna i nie każdemu jestem w stanie pomóc, a dzięki pracy grupowej powinno być nam łatwiej :) Niech to będzie nasze wspólne miejsce rozwoju.

To co, dołączycie? To klikajcie w Ulę! ↓

 

grupa na facebooku o języku polskim po polsku

Ula Łupińska

Dzięki za przeczytanie tekstu! Jeśli Ci się podobał, udostępnij go na Facebooku :) I czekam na Twój komentarz pod tekstem!

  • Wojciech Pietrzak

    Mam takie pytanie: jak należy poprawnie umieścić przypis do całego zdania oznajmującego, które bez tego przypisu kończy się liczbą zapisaną w indeksie górnym (na przykład zapisem potęgowania)?

    • Hmm, czy to pytanie czysto teoretyczne? :) W tym momencie nie mam pojęcia, ale nie wydaje mi się, by istniało dobre rozwiązanie. Prawdopodobnie trzeba byłoby tak przebudować zdanie, żeby potęga nie sąsiadowała z odnośnikiem – aby uniknąć niejasności.

      • Wojciech Pietrzak

        Nie czysto teoretyczne, parę razy zdarzył się ten problem znajomym podczas studiów (jestem po informatyce).
        Zazwyczaj obchodziło się problem za pomocą przypisów gwiazdkowych zamiast numerowanych, widziałem też numer w nawiasach kwadratowych po kropce. Zacząłem się po prostu zastanawiać, co poloniści na to.

  • Doskonale. Jak czytam to rozumiem, wystarczy, że zaczynam pisać i dzieje się magia przecinkowa:/

  • Dzięki wielkie za „że”! Teraz lepiej poradzę sobie z tematem, chyba że nie zrozumiałem tego dobrze ;)

  • Eryk Markowski

    Z tym całym „że” to jest ciężka sprawa po tylu latach błędnej edukacji!

  • Pingback: Czego nie potrafi komputer? | Lifeilove.it()